Ο σακχαρώδης διαβήτης αποτελεί ένα μεταβολικό νόσημα, με κύρια χαρακτηριστικά την υπεργλυκαιμία και τη διαταραχή του μεταβολισμού της γλυκόζης. Είναι μια χρόνια νόσος που προκύπτει όταν δεν υπάρχει αρκετή ινσουλίνη ή όταν ο οργανισμός αδυνατεί να χρησιμοποιήσει αποτελεσματικά την παραγόμενη ινσουλίνη. Οι κύριοι τύποι σακχαρώδους διαβήτη είναι ο διαβήτης τύπου 1, ο διαβήτης τύπου 2 και ο διαβήτης κύησης.
Η διαχείριση του, περιστρέφεται γύρω από έναν κεντρικό άξονα: τον έλεγχο των επιπέδων γλυκόζης στο αίμα. Από τα τρία μακροθρεπτικά συστατικά της τροφής, οι υδατάνθρακες αποτελούν εκείνο το θρεπτικό συστατικό, που έχει την πιο άμεση επίπτωση και δράση στα μεταγευματικά επίπεδα γλυκόζης, για αυτό συγκεντρώνει την προσοχή των ατόμων με διαβήτη.
O διαιτητικός έλεγχος του σακχάρου του αίματος περιλαμβάνει την αποφυγή ή τη δραστική μείωση από το καθημερινό διαιτολόγιο των τροφών που περιέχουν ταχείας απορρόφησης υδατάνθρακες ή απλά σάκχαρα.
Οι παραδοσιακά χρησιμοποιούμενες γλυκαντικές ύλες έχουν υδατάνθρακες και αποδίδουν θερμίδες και για αυτό θα πρέπει να προσεχθούν ή και να αποφεύγονται, κατά περίπτωση. Παραδείγματα τέτοιων ουσιών είναι:
• η επιτραπέζια ζάχαρη (σακχαρόζη)
• το μέλι
• η μαύρη ζάχαρη
• η μελάσα
• η φρουκτόζη
• το σιρόπι σφενδάμου
• το ζαχαροκάλαμο
• το νέκταρ αγκάβης
• η ζάχαρη ζαχαροπλαστείου
Οι γλυκαντικές ύλες, γνωστές και ως υποκατάστατα ζάχαρης, εισέβαλαν στην καθημερινότητά μας υποσχόμενες τη γλυκιά γεύση χωρίς τις θερμίδες και, κυρίως, χωρίς την απότομη αύξηση του σακχάρου και έχουν προταθεί ως εναλλακτική λύση για τους ανθρώπους που αποφεύγουν τη ζάχαρη. Οι ολιγοθερμιδικές γλυκαντικές ύλες μπορούν να γλυκάνουν τα τρόφιμα και τα ροφήματα, μειώνοντας ταυτόχρονα το θερμιδικό περιεχόμενο και το σύνολο των υδατανθράκων που περιέχουν, μέσω της αντικατάστασης της ζάχαρης ή άλλων ανάλογων θερμιδογόνων γλυκαντικών υλών.
Φυσικά, το σημαντικότερό τους όφελος για τα άτομα με διαβήτη είναι ότι οι ολιγοθερμιδικές γλυκαντικές ύλες δεν επηρεάζουν και δε διαταράσσουν τη γλυκαιμική τους ρύθμιση, δηλαδή δεν αυξάνουν τα επίπεδα σακχάρου στο αίμα.
Είναι όμως όλες οι γλυκαντικές ύλες ίδιες; Πόσο ασφαλείς είναι για τη μακροπρόθεσμη υγεία ενός διαβητικού και ποια είναι η επίδρασή τους στο μεταβολισμό;
1. Τι είναι οι γλυκαντικές ύλες και πώς ταξινομούνται;
Ο όρος γλυκαντικές ύλες χρησιμοποιείται για να περιγράψει ορισμένα συστατικά με γλυκιά γεύση και λίγες ή μηδενικές θερμίδες, ή συστατικά που διαθέτουν τόσο έντονα γλυκιά γεύση, που μπορούν να χρησιμοποιηθούν στα τρόφιμα, σε συγκεντρώσεις όμως αρκετά μικρές, ώστε να μην συμβάλλουν σημαντικά στο θερμιδικό τους περιεχόμενο.
Τα γλυκαντικά μπορούν να παραχθούν με διαφορετικούς τρόπους, όπως με εκχύλιση από φυτά (για παράδειγμα, γλυκοζίτες στεβιόλης, κοινώς η στέβια, ή θαυματίνη) ή από άλλα υλικά φυτικής προέλευσης (για παράδειγμα, νεοεσπεριδίνη DC, που προέρχεται από εσπεριδοειδή).
Μπορούν επίσης να συντεθούν τεχνητά (για παράδειγμα, σακχαρίνη) ή να ληφθούν χρησιμοποιώντας μικροοργανισμούς στη διαδικασία παραγωγής (για παράδειγμα, ερυθριτόλη).
Οι ολιγοθερμιδικές γλυκαντικές ύλες βοηθούν τα άτομα με διαβήτη να διευρύνουν τις διατροφικές τους επιλογές καθώς τους επιτρέπουν να απολαμβάνουν τη γλυκιά γεύση, χωρίς αυτές τους οι επιλογές να επηρεάζουν το επίπεδο της γλυκόζης στο αίμα τους.
Βάσει νομοθεσίας στις «γλυκαντικές ύλες» κατατάσσονται τόσο οι γλυκαντικές ύλες «όγκου» (bulk sweeteners) ή πολυόλες, οι οποίες αποδίδουν λιγότερες θερμίδες από τη ζάχαρη και επηρεάζουν τα επίπεδα γλυκόζης στο αίμα αλλά με πιο ομαλό τρόπο, όσο και οι ύλες «έντονης γλυκύτητας» (intense sweeteners).
Οι κυριότερες ύλες «έντονης γλυκύτητας» που έχουν εγκριθεί στην Ευρωπαϊκή Ένωση είναι:
Ασπαρτάμη (Ε 951):
Η ασπαρτάμη είναι ένα δημοφιλές γλυκαντικό (περίπου 200 φορές γλυκύτερο από τη ζάχαρη) το οποίο χρησιμοποιείται σε μία ποικιλία τροφίμων και μη-αλκοολούχων ποτών όπως αναψυκτικά, επιδόρπια, γλυκά, τσίχλες, γιαούρτια, προϊόντα μειωμένων θερμίδων και προϊόντα ελέγχου βάρους, αλλά και ως επιτραπέζιο γλυκαντικό. Κατά τον μεταβολισμό της αποδίδει 4 kcal/gr
Η παρουσία της στα τρόφιμα δηλώνεται στις ετικέτες των τροφίμων είτε με το όνομα (ασπαρτάμη) ή με τον αριθμό Ε 951.
Όπως επισημαίνει ο ΕΦΕΤ (2023) σε επίσημη ανακοίνωσή του, οι αξιολογήσεις από τους διεθνείς οργανισμούς IARC (International Agency for Research on Cancer) και JECFA (Joint FAO/WHO Expert Committee on Food Additives) επανακαθορίζουν το πλαίσιο ενημέρωσης των καταναλωτών. O IARC (International Agency for Research on Cancer) κατέταξε την ασπαρτάμη ως πιθανή καρκινογόνα ουσία (κατηγορία 2Β) βάσει περιορισμένων αποδεικτικών στοιχείων (limited evidence) στον άνθρωπο.
Παρά την κατάταξη αυτή, η JECFA επιβεβαίωσε την Αποδεκτή Ημερήσια Πρόσληψη στα 40 mg/kg σωματικού βάρους, υπογραμμίζοντας ότι η κατανάλωση εντός αυτών των ορίων παραμένει ασφαλής.
Σύμφωνα με την EFSA (Ευρωπαϊκή Αρχή Ασφάλειας Τροφίμων) η Αποδεκτή Ημερήσια Πρόσληψη (ADI) έχει καθοριστεί ως 40 mg/kg σωματικού βάρους την ημέρα.
Ωστόσο, τα άτομα με μια σπάνια γενετική διαταραχή που ονομάζεται φαινυλκετονουρία (PKU) θα πρέπει να αποφεύγουν ή να περιορίζουν την ασπαρτάμη. Περιέχει ένα αμινοξύ που ονομάζεται φαινυλαλανίνη, το οποίο μπορεί να συσσωρευτεί σε άτομα με PKU επειδή το σώμα τους δυσκολεύεται να το επεξεργαστεί.
Ακεσουλφάμη Κ (Ε 950):
Η ακεσουλφάμη K είναι 200 φορές πιο γλυκιά από τη ζάχαρη, το ίδιο γλυκιά όπως η ασπαρτάμη. Χρησιμοποιείται ως γλυκαντικό σε επιδόρπια, γλυκά, σάλτσες, γιαούρτια, τσίχλες, καραμέλες και αναψυκτικά, ενώ, χρησιμοποιείται και μαζί με άλλες γλυκαντικές ουσίες, όπως σακχαρίνη, σε ανθρακούχα ποτά χαμηλών θερμίδων και άλλων προϊόντων. Δεν περιέχει θερμίδες, καθώς δεν μεταβολίζεται, άρα δεν απορροφάται από τον ανθρώπινο οργανισμό- συνήθως αποβάλλεται αυτούσιο από τα ούρα.
Οι ισχυρισμοί περί καρκινογένεσης έχουν απορριφθεί από την Ευρωπαϊκή Αρχή για την Ασφάλεια των Τροφίμων (EFSA) και τον FDA.
Κυκλαμικό οξύ (Ε 952):
Είναι περίπου 35-50 φορές πιο γλυκό από τη ζάχαρη, δεν παρέχει θερμίδες στον οργανισμό. Αυτό και τα άλατά του με νάτριο και ασβέστιο χρησιμοποιούνται ως γλυκαντικά σε πάνω από 55 χώρες σε προϊόντα ζαχαροπλαστικής, επιδόρπια, αναψυκτικά και ποτά.
Η χρήση του κυκλαμικού οξέος είναι απαγορευμένη στις ΗΠΑ επειδή σχετίστηκε με την εμφάνιση καρκίνου ουροδόχου κύστης σε ζώα.
Σουκραλόζη (Ε 955):
Η σουκραλόζη ανακαλύφθηκε πριν από 35 περίπου χρόνια, είναι 400-600 φορές πιο γλυκιά από τη ζάχαρη και είναι το μοναδικό γλυκαντικό που προέρχεται από τη ζάχαρη, χωρίς να περιέχει θερμίδες και χωρίς να επηρεάζει τα επίπεδα της γλυκόζης στο αίμα. Πρόκειται ουσιαστικά για «τροποποιημένη ζάχαρη», που χρησιμοποιείται σε προϊόντα όπως τσίχλες, αναψυκτικά, επιδόρπια, χυμούς, ζελέ και προϊόντα άρτου.
Το συγκεκριμένο γλυκαντικό έχει εγκριθεί από τον FDA με αποδεκτή ημερήσια κατανάλωση ADI 5 mg/kg/day
Σαχκαρίνη (Ε 954):
Είναι η πρώτη συνθετική γλυκαντική ουσία που χρησιμοποιήθηκε εδώ και 100 χρόνια. Χρησιμοποιείται σε πολλά τρόφιμα, ποτά, αλλά και προϊόντα στοματικής υγιεινής (οδοντόπαστες, στοματικά διαλύματα) σε πάνω από 80 χώρες. Και δεν αφομοιώνεται από τον ανθρώπινο οργανισμό.
Είναι εγκεκριμένη από τον FDA και η αποδεκτή ημερήσια κατανάλωση της είναι 5 mg/kg/day.
Στέβια (Γλυκοζίτες στεβιόλης):
Οι γλυκοζίτες της στεβιόλης, είναι ένα από τα νεότερα μέλη της οικογένειας των γλυκαντικών υλών, το οποίο είναι το καθαρό εκχύλισμα που λαμβάνεται από τα φύλλα του φυτού στέβια (Stevia Rebaudiana Bertoni). Η στέβια προέρχεται από την Παραγουάη και ανήκει στην οικογένεια των χρυσανθέμων. Οι γλυκοζίτες της στεβιόλης είναι 200 – 300 φορές γλυκύτεροι από τη ζάχαρη.
- Έχει μηδενικό γλυκαιμικό δείκτη.
- Είναι σταθερή σε υψηλές θερμοκρασίες (ιδανική για ψήσιμο).
- Θεωρείται “φυσικό” προϊόν, κάτι που καθησυχάζει πολλούς χρήστες σε σχέση με τις συνθετικές γλυκαντικές ύλες.
Η Ευρωπαϊκή Αρχή για την Ασφάλεια των Τροφίμων (EFSA) προχώρησε στον προσδιορισμό της Αποδεκτής Ημερήσιας Πρόσληψης (ADI) για τη συγκεκριμένη ύλη, ίση με 0-4 χιλιοστά του γραμμαρίου ανά κιλό σωματικού βάρους (mg/kg bw/day), και έλαβε έγκριση στην Ευρωπαϊκή Ένωση με τον Κανονισμό 1131/2011/EU.
Τα γλυκαντικά ασπαρτάμη, σακχαρίνη, σουκραλόζη και στέβια είναι όλα περίπου 200 έως 700 φορές πιο γλυκά από τη ζάχαρη.
Πίνακας: χαρακτηριστικά των συνηθέστερων ολιγοθερμιδικών υλών έντονης γλυκύτητας που χρησιμοποιούνται στην Ευρώπη (Δημοσθενόπουλος Χ.)
| Χαρακτηριστικά | Ακεσουλφάμη-Κ (E 950) | Ασπαρτάμη (E 951) | Κυκλαμικό (E 952) |
| Σύνθεση | Συνδυασμός οργανικού οξέος και καλίου | Δύο αμινοξέα: ασπαρτικό οξύ και φαινυλαλανίνη | Κυκλαμικό οξύ, άλατα με νάτριο ή ασβέστιο |
| Αποδεκτή Ημερήσια Πρόσληψη (ADI) | 0-15 mg/kg Σωματικού Βάρους/ημέρα | 0-40 mg/kg Σωματικού Βάρους/ημέρα | 0-7 mg/kg Σωματικού Βάρους/ημέρα |
| Γλυκαντική Δύναμη (συγκριτικά με ζάχαρη) | Μέχρι 200 φορές γλυκύτερη | Μέχρι 200 φορές γλυκύτερη | Μέχρι 50 φορές γλυκύτερη |
| Μεταβολικές Ιδιότητες | Δεν μεταβολίζεται από το σώμα και απεκκρίνεται ανέπαφη | Διασπάται σε ασπαρτικό οξύ, φαινυλαλανίνη και μεθανόλη | Γενικά δεν μεταβολίζεται και απεκκρίνεται ακέραιο |
| Θερμιδική Αξία (kcal/g) | 0 | 4 | 0 |
| Σταθερότητα | Σταθερή στη θερμότητα, κατάλληλη για μαγείρεμα/ψήσιμο | Χάνει τη γλυκύτητα σε υψηλές θερμοκρασίες (δεν συνιστάται για ψήσιμο) | Καλή σταθερότητα σε υψηλές θερμοκρασίες, κατάλληλη για μαγείρεμα |
| Κύριες Χρήσεις | Επιτραπέζιο γλυκαντικό, φαγητά, ποτά, στοματική υγιεινή | Σε περισσότερα από 6.000 είδη τροφίμων και ποτών | Επιτραπέζιο γλυκαντικό, ποτά, τσίχλες, σάλτσες, μαρμελάδες |
| Έγκριση (ΕΕ & Παγκόσμια) | Εγκεκριμένη σε πάνω από 100 χώρες | Εγκεκριμένη σε πάνω από 100 χώρες | Εγκεκριμένη σε πάνω από 50 χώρες |
Οι κυριότερες γλυκαντικές ύλες “όγκου” είναι:
Εδώ ανήκουν η ξυλιτόλη, η σορβιτόλη, η μαλτιτόλη, ισομαλτόζη, μαννιτόλη.
Προσοχή: Η υπερβολική κατανάλωση πολυολών μπορεί να έχει υπακτική δράση (διάρροια) ή να προκαλέσει φούσκωμα σε ορισμένα άτομα.
2. Γλυκαντικές ύλες και Γλυκαιμικός Έλεγχος
Τα γλυκαντικά χαμηλών ή καθόλου θερμίδων γενικά δεν αυξάνουν τα επίπεδα γλυκόζης στο αίμα, καθιστώντας τα αποτελεσματικά εργαλεία για τη διαχείριση της μεταγευματικής γλυκόζης και τη μείωση της πρόσληψης θερμίδων σε διαβητικούς.
3. Η θέση του ΠΟΥ (Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας)
Το 2023, ο ΠΟΥ εξέδωσε μια οδηγία που συνιστά να μην χρησιμοποιούνται τα μη θρεπτικά γλυκαντικά ως μέσο ελέγχου του βάρους. Αυτό προκάλεσε σύγχυση. Είναι σημαντικό να διευκρινίσουμε:
-
Η οδηγία αφορά κυρίως τον γενικό πληθυσμό και την πρόληψη νοσημάτων.
-
Για τους διαβητικούς, τα γλυκαντικά παραμένουν ένα εργαλείο για τη μείωση της συνολικής πρόσληψης ζάχαρης, όχι όμως για απεριόριστη κατανάλωση γλυκών “χωρίς ζάχαρη”.
4. Πρακτικές συμβουλές για διαβητικούς
Ως κλινικός διαιτολόγος, προτείνω στους ασθενείς μου τα εξής:
-
Διαβάστε τις ετικέτες: Πολλά προϊόντα “χωρίς ζάχαρη” περιέχουν αλεύρι ή λιπαρά που επηρεάζουν το σάκχαρο και το βάρος.
-
Προσοχή στις πολυόλες: Αν ένα γλυκό έχει μαλτιτόλη, θυμηθείτε ότι περιέχει θερμίδες και ένα μέρος της απορροφάται ως γλυκόζη.
-
Μην αντικαθιστάτε τις θερμίδες: Το ότι ήπιατε ένα αναψυκτικό light δεν σημαίνει ότι μπορείτε να φάτε μια επιπλέον μερίδα πατάτες.
-
Σταδιακή απεξάρτηση: Ο τελικός στόχος δεν είναι να αντικαταστήσουμε τη ζάχαρη με γλυκαντικά για πάντα, αλλά να εκπαιδεύσουμε τη γεύση μας να αποζητά λιγότερο τη γλυκιά γεύση.
Διατροφικοί ισχυρισμοί στις ετικέτες τροφίμων
Οι ισχυρισμοί στις ετικέτες των τροφίμων που αφορούν στην περιεκτικότητα της ζάχαρης μπορεί να προκαλέσουν σύγχυση. Οι συνηθέστεροι διατροφικοί ισχυρισμοί που συναντάμε στις ετικέτες των τροφίμων είναι: «χωρίς προσθήκη ζάχαρης», «χωρίς ζάχαρη», «με λιγότερη ζάχαρη».
Αν και στα τρόφιμα αυτά μπορεί είτε να μην έχει προστεθεί επιπλέον ζάχαρη είτε η ποσότητα της ζάχαρης που περιέχεται να είναι χαμηλότερη από το κλασικό τρόφιμο, τα άτομα με διαβήτη πρέπει να θυμούνται ότι η ζάχαρη αποτελεί μόνο μια μορφή υδατάνθρακα και ότι κάποια από αυτά τα τρόφιμα μπορεί να περιέχουν άλλες μορφές υδατανθράκων όπως: άμυλο, φρουκτόζη κ.α.
Σε ορισμένες περιπτώσεις, όπως για παράδειγμα τα αναψυκτικά ή το ζελέ χωρίς ζάχαρη, η απομάκρυνση και αντικατάσταση της ζάχαρης αφαιρεί σχεδόν όλους τους
υδατάνθρακες και όλες τις θερμίδες, καθιστώντας τα ασφαλή προς κατανάλωση από τα άτομα με διαβήτη.
Συμπέρασμα: Ποιο είναι το καλύτερο γλυκαντικό;
Δεν υπάρχει “μαγική” απάντηση. Για έναν διαβητικό που θέλει να απολαύσει έναν καφέ ή ένα σπιτικό γλυκό, η στέβια φαίνεται να είναι η πιο ασφαλής επιλογή με τα τωρινά δεδομένα. Η σουκραλόζη ακολουθεί για χρήση στη μαγειρική.
Ωστόσο, η βάση της διατροφής πρέπει να παραμένουν οι ολόκληρες τροφές. Τα γλυκαντικά είναι ένας χρήσιμος “βοηθός” στη μετάβαση προς έναν πιο υγιεινό τρόπο ζωής, αρκεί να χρησιμοποιούνται με μέτρο και στο πλαίσιο μιας ισορροπημένης διατροφής.
Βιβλιογραφία:
American Diabetes Association Nutrition for Life: Sugar Substitutes. [pdf] Arlington: American Diabetes Association. Διαθέσιμο στο: https://professional.diabetes.org/sites/dpro/files/2023-12/sugar_substitutes.pdf
Δημοσθενόπουλος, Χ. Ολιγοθερμιδικές Γλυκαντικές Ύλες: Ένας Ασφαλής Σύμμαχος στη Διατροφή των Ατόμων με Διαβήτη. [pdf] Αθήνα: Ελληνική Διαβητολογική Εταιρεία. Διαθέσιμο στο: https://www.ede.gr/wp-content/uploads/2012/05/oligo.pdf
ΕΦΕΤ (2023) ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ: Ενημέρωση και διευκρινίσεις ΕΦΕΤ σχετικά με την ασπαρτάμη και τις αξιολογήσεις από IARC και JEFCA. [Δελτίο Τύπου] 14 Ιουλίου. Διαθέσιμο στο: https://www.efet.gr/index.php/el/enimerosi/anakoinoseis-ekdiloseis/anakoinoseis-cat/item/5215-deltio-typou-enimerosi-kai-diefkriniseis-efet-sxetika-me-tin-aspartami-kai-tis-aksiologiseis-apo-iarc-kai-jefca
European Food Safety Authority (2026) Sweeteners. [Online] 8 Ιανουαρίου. Διαθέσιμο στο: https://www.efsa.europa.eu/en/topics/topic/sweeteners [Πρόσβαση: 11 Φεβρουαρίου 2026].
Κυρανάς, Ε. (2015) Πρόσθετα Τροφίμων και Νομοθεσία. 2η έκδ. Θεσσαλονίκη: Εκδόσεις Τζιόλα, κεφ. 3.7, σσ. 260-285.
World Health Organization (2023) WHO advises not to use non-sugar sweeteners for weight control in newly released guideline. [Online] 15 Μαΐου. Διαθέσιμο στο: https://www.who.int/news/item/15-05-2023-who-advises-not-to-use-non-sugar-sweeteners-for-weight-control-in-newly-released-guideline (τελευταία επίσκεψη 10/02/26).
