Τι είναι τα προβιοτικά;
Η λέξη «προβιοτικά» προέρχεται από τις λέξεις pro και biotic, που συνδέονται με την έννοια «για τη ζωή».
Σύμφωνα με τον διεθνώς αποδεκτό επιστημονικό ορισμό, προβιοτικά είναι οι ζωντανοί μικροοργανισμοί οι οποίοι, όταν χορηγούνται σε επαρκή ποσότητα, προσφέρουν όφελος στην υγεία του ανθρώπου.
Τα προβιοτικά μπορεί να είναι βακτήρια ή και ζύμες και ανήκουν σε διαφορετικά γένη και είδη. Στα πιο γνωστά περιλαμβάνονται μικροοργανισμοί από τα γένη Lactobacillus και Bifidobacterium, αλλά και ορισμένες ζύμες, όπως ο Saccharomyces boulardii.
Ωστόσο, δεν είναι όλα τα προβιοτικά ίδια και δεν έχουν όλα τις ίδιες ιδιότητες.
Η δράση τους εξαρτάται από το συγκεκριμένο είδος και, κυρίως, από το συγκεκριμένο στέλεχος, τη δόση και την κατάσταση για την οποία χρησιμοποιούνται.
Η επιστημονική μελέτη των προβιοτικών συνδέεται ιστορικά με τον Ρώσο επιστήμονα Elie Metchnikoff, ο οποίος, στις αρχές του 20ού αιώνα, διατύπωσε την υπόθεση ότι τα βακτήρια που συμμετέχουν στη ζύμωση του γάλακτος μπορεί να συμβάλλουν στην υγεία και τη μακροζωία.
Τι είναι το εντερικό μικροβίωμα και πως σχετίζεται με τα προβιοτικά;

Ο γαστρεντερικός σωλήνας φιλοξενεί ένα εξαιρετικά πολύπλοκο οικοσύστημα μικροοργανισμών (όπως βακτήρια, μύκητες, ιούς) το οποίο αποτελεί το εντερικό μικροβίωμα. Οι μικροοργανισμοί αυτοί συμμετέχουν στην πέψη και στον μεταβολισμό διαφόρων συστατικών της διατροφής, στην αλληλεπίδραση με το ανοσοποιητικό σύστημα και στη διατήρηση της λειτουργίας του εντερικού φραγμού.
Η σύνθεση του μικροβιώματος δεν είναι σταθερή. Επηρεάζεται από τη διατροφή, την ηλικία, τον τρόπο ζωής, τις λοιμώξεις, το περιβάλλον και τη χρήση φαρμάκων, μεταξύ άλλων και των αντιβιοτικών.
Τα τελευταία χρόνια έχει γίνει σαφές ότι η σχέση ανάμεσα στο μικροβίωμα και την ανθρώπινη υγεία είναι πολύ πιο σύνθετη από την απλή αντίληψη ότι υπάρχουν «καλά» και «κακά» βακτήρια. Δεν έχει σημασία μόνο ποιοι μικροοργανισμοί υπάρχουν στο έντερο, αλλά και ποιες λειτουργίες επιτελούν και πώς αλληλεπιδρούν μεταξύ τους και με τον οργανισμό.
Σε αυτό το πλαίσιο, τα προβιοτικά αποτελούν μία από τις παραμέτρους που μπορούν να επηρεάσουν ορισμένες λειτουργίες του εντερικού οικοσυστήματος. Ωστόσο, η δράση τους εξαρτάται από το συγκεκριμένο στέλεχος και δεν συνεπάγεται απαραίτητα μόνιμη εγκατάσταση στο έντερο ή αλλαγή της συνολικής σύνθεσης του μικροβιώματος.
Πώς δρουν τα προβιοτικά;
Οι μηχανισμοί δράσης των προβιοτικών ποικίλλουν ανάλογα με το στέλεχος. Μεταξύ των μηχανισμών που έχουν μελετηθεί είναι ο ανταγωνισμός με παθογόνους μικροοργανισμούς για θρεπτικά συστατικά και θέσεις προσκόλλησης στο έντερο, η παραγωγή ουσιών που μπορούν να αναστείλουν την ανάπτυξη άλλων μικροοργανισμών, η ενίσχυση της λειτουργίας του εντερικού φραγμού και η τροποποίηση ορισμένων ανοσολογικών και μεταβολικών διεργασιών.
Ωστόσο, δεν θα πρέπει να θεωρούμε ότι όλοι οι παραπάνω μηχανισμοί ισχύουν στον ίδιο βαθμό για όλα τα προβιοτικά. Η δράση είναι σε μεγάλο βαθμό ειδική για το στέλεχος.
Πίνακας 1: Μηχανισμοί δράσης των προβιοτικών και οφέλη για την υγεία του εντέρου και του οργανισμού
| Πιθανός μηχανισμός | Τι σημαίνει στην πράξη |
|---|---|
| Ανταγωνισμός με δυνητικά παθογόνους μικροοργανισμούς | Ορισμένα προβιοτικά μπορούν να ανταγωνίζονται άλλους μικροοργανισμούς για θρεπτικά συστατικά ή θέσεις προσκόλλησης. |
| Παραγωγή μεταβολιτών | Ορισμένα στελέχη παράγουν ουσίες που μπορούν να επηρεάζουν το εντερικό περιβάλλον και τη λειτουργία του εντερικού φραγμού. |
| Αλληλεπίδραση με το ανοσοποιητικό σύστημα | Ορισμένα προβιοτικά μπορούν να επηρεάζουν την ανοσολογική απόκριση και τους μηχανισμούς άμυνας του εντέρου. |
| Επίδραση στον εντερικό φραγμό | Ανάλογα με το στέλεχος και την κλινική κατάσταση, μπορεί να επηρεάζουν τη λειτουργία του φραγμού που διαχωρίζει το εντερικό περιεχόμενο από τους ιστούς του οργανισμού. |
Τα οφέλη των προβιοτικών εξαρτώνται από το είδος και το συγκεκριμένο στέλεχος, τη δόση και την κατάσταση για την οποία χρησιμοποιούνται. Δεν έχουν όλα τα προβιοτικά τις ίδιες δράσεις ούτε έχει αποδειχθεί ότι είναι αποτελεσματικά σε όλες τις παραπάνω περιπτώσεις.
Η λειτουργία του εντερικού μικροβιώματος, ωστόσο, δεν εξαρτάται μόνο από την παρουσία προβιοτικών μικροοργανισμών, αλλά και από το περιβάλλον στο οποίο ζουν και από τα θρεπτικά συστατικά που είναι διαθέσιμα σε αυτούς. Σε αυτό το πλαίσιο, ιδιαίτερη σημασία έχουν οι φυτικές ίνες, καθώς ορισμένες από αυτές μπορούν να χρησιμοποιηθούν από τους μικροοργανισμούς του εντέρου ως υπόστρωμα ζύμωσης.
Ο ρόλος των φυτικών ινών στο εντερικό μικροβίωμα
Η διατροφή αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους παράγοντες που επηρεάζουν το εντερικό μικροβίωμα. Ιδιαίτερη σημασία έχουν οι φυτικές ίνες, τις οποίες ο ανθρώπινος οργανισμός δεν μπορεί να διασπάσει πλήρως με τα δικά του πεπτικά ένζυμα. Ένα σημαντικό μέρος τους φτάνει στο παχύ έντερο, όπου χρησιμοποιείται από τους μικροοργανισμούς ως πηγή ενέργειας.
Όταν οι φυτικές ίνες φτάνουν στο έντερο, τα βακτήρια που βρίσκονται εκεί τις διασπούν και παράγουν ουσίες που συμβάλλουν στην ομαλή λειτουργία του οργανισμού. Οι ουσίες αυτές βοηθούν στη ρύθμιση της φλεγμονής και του σακχάρου στο αίμα, ενώ παράλληλα επηρεάζουν τις ορμόνες που σχετίζονται με το αίσθημα της πείνας και του κορεσμού.
Μελέτες έχουν συσχετίσει την κατανάλωση μεγαλύτερης ποικιλίας φυτικών τροφών με αυξημένη ποικιλομορφία του εντερικού μικροβιώματος. Η μεγαλύτερη μικροβιακή ποικιλομορφία θεωρείται γενικά ευνοϊκό χαρακτηριστικό, αν και δεν αποτελεί από μόνη της εγγύηση καλής υγείας.
Στην πράξη, η κατανάλωση διαφορετικών φρούτων, λαχανικών, οσπρίων, δημητριακών ολικής άλεσης, ξηρών καρπών και σπόρων μπορεί να συμβάλει στην καλύτερη θρέψη του μικροβιώματος.
Τι δείχνουν οι νεότερες μελέτες για τη διατροφή και τα προβιοτικά;
Έρευνα που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Clinical Gastroenterology and Hepatology εξέτασε τις διατροφικές συνήθειες και τη χρήση προβιοτικών συμπληρωμάτων στις ΗΠΑ. Σύμφωνα με τα στοιχεία της, το ποσοστό των Αμερικανών άνω των 20 ετών που χρησιμοποιούσαν προβιοτικά συμπληρώματα αυξήθηκε από λιγότερο από 2% το 2009 σε περίπου 7% το 2023. Η χρήση αυξήθηκε επίσης στα άτομα κάτω των 20 ετών.
Αντίθετα, η κατανάλωση τροφίμων πλούσιων σε φυτικές ίνες και ζυμωμένων τροφίμων παρουσίασε ελάχιστη αύξηση. Η αντίθεση αυτή έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, καθώς η διατροφή αποτελεί βασικό παράγοντα υποστήριξης του μικροβιώματος.
Κατά την περίοδο που εξετάστηκε, η μέση ημερήσια πρόσληψη φυτικών ινών στους Αμερικανούς ενήλικες παρέμεινε περίπου στα 8,5 γραμμάρια ανά 1.000 θερμίδες, χαμηλότερα από τα 14 γραμμάρια ανά 1.000 θερμίδες που χρησιμοποιούνται ως σύσταση αναφοράς.
Τα ευρήματα αναδεικνύουν ένα σημαντικό σημείο:
Τη σημασία της συνολικής διατροφικής ποιότητας, χωρίς να αποδεικνύουν ότι τα συμπληρώματα υποκαθιστούν τη σωστή διατροφή. Για τους περισσότερους ανθρώπους, η συστηματική κατανάλωση ποικιλίας φυτικών τροφών αποτελεί βασικό μέρος της φροντίδας του εντερικού μικροβιώματος.
Άρα προβιοτικά από τρόφιμα ή συμπληρώματα;

Ζωντανοί μικροοργανισμοί υπάρχουν σε αρκετά ζυμωμένα τρόφιμα, όπως το γιαούρτι, το κεφίρ και άλλα προϊόντα ζύμωσης. Η κατανάλωση τέτοιων τροφίμων μπορεί να αποτελεί μέρος μιας ισορροπημένης διατροφής.
Χρειάζεται όμως να γίνει μία σημαντική διάκριση: ένα τρόφιμο που περιέχει ζωντανές καλλιέργειες δεν θεωρείται αυτομάτως «προβιοτικό» με την αυστηρή επιστημονική έννοια. Για να χαρακτηριστεί ένας μικροοργανισμός ως προβιοτικό απαιτείται τεκμηριωμένο όφελος για την υγεία.
Σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Αρχή για την Ασφάλεια των Τροφίμων (EFSA), οι ζωντανοί μικροοργανισμοί που περιέχονται στο γιαούρτι και σε άλλα γαλακτοκομικά προϊόντα που έχουν υποστεί ζύμωση μπορούν να βοηθήσουν στην πέψη της λακτόζης, δηλαδή του σακχάρου που περιέχει το γάλα, σε άτομα που δυσκολεύονται να την αφομοιώσουν. Για να συμβεί αυτό, τα προϊόντα πρέπει να περιέχουν επαρκή ποσότητα ζωντανών καλλιεργειών συγκεκριμένων βακτηρίων.
Από την άλλη πλευρά, τα συμπληρώματα προβιοτικών, μπορούν να περιέχουν συγκεκριμένα στελέχη σε γνωστές ποσότητες και συνδυασμούς. Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία όταν χρησιμοποιούνται για μία συγκεκριμένη κατάσταση υγείας, καθώς η επιστημονική τεκμηρίωση αφορά συνήθως συγκεκριμένα στελέχη και όχι γενικά «τα προβιοτικά».
Επομένως τα προβιοτικά που λαμβάνουμε από τα τρόφιμα μπορούν να προτιμώνται καθημερινά για την υγεία του εντέρου ενώ τα συμπληρώματα διατροφής χρησιμοποιούνται κυρίως για στοχευμένη θεραπεία.
Ποιες είναι οι καλύτερες πηγές προβιοτικών;
Κατά γενικό κανόνα τα πιο πλούσια σε προβιοτικά τρόφιμα είναι τα τρόφιμα που έχουν υποστεί ζύμωση, όπως:
Γιαούρτι
Το γιαούρτι είναι από τις πιο γνωστές πηγές προβιοτικών καθώς παρασκευάζεται από τη ζύμωση του γάλακτος με βακτήρια. Ωστόσο, δεν περιέχουν όλα τα γιαούρτια προβιοτικά.
Σε ορισμένες περιπτώσεις υπάρχουν απώλειες προβιοτικών κατά την επεξεργασία. Για το λόγο αυτό επιλέξτε καλύτερα κάποιο παραδοσιακό κατσικίσιο ή πρόβειο γιαούρτι και αποφύγετε τα επιδόρπια γιαουρτιού.
Κεφίρ και ξινόγαλο
Το κεφίρ περιέχει πολλά στελέχη καλών βακτηρίων ενώ πιθανόν να είναι πιο ανεκτό σε άτομα που παρουσιάζουν δυσανεξία στη λακτόζη σε σχέση με τα υπόλοιπα γαλακτοκομικά.
Από την άλλη και το ξινόγαλα αποτελεί προϊόν ζύμωσης αφού παράγεται από τη φυσική ζύμωση πρόβειου ή αγελαδινού γάλακτος με οξυγαλακτικά βακτήρια.
Τουρσί
Επιλογές τουρσί όπως οι πίκλες (αγγούρι) και το λάχανο είναι πολύ πλούσιες σε προβιοτικά. Επιλέξτε τα τουρσί σε άλμη, η οποία συμβάλει στην ανάπτυξη των προβιοτικών σε αντίθεση με το ξύδι.
Σε ποιες καταστάσεις μπορεί να βοηθήσουν τα προβιοτικά;
Τα προβιοτικά έχουν μελετηθεί για την πιθανή συμβολή τους σε διάφορες καταστάσεις που σχετίζονται με τη λειτουργία του εντέρου και όχι μόνο. Ωστόσο, τα οφέλη τους δεν είναι ίδια σε όλες τις περιπτώσεις, καθώς εξαρτώνται από το συγκεκριμένο στέλεχος, τη δοσολογία και την κατάσταση στην οποία χρησιμοποιούνται.
- Διάρροια σχετιζόμενη με αντιβιοτικά: Ορισμένα προβιοτικά στελέχη ενδέχεται να μειώνουν τον κίνδυνο εμφάνισής της σε συγκεκριμένες ομάδες ατόμων. Το όφελος δεν έχει τεκμηριωθεί για όλα τα στελέχη και τα σκευάσματα.
- Δυσκοιλιότητα: Ορισμένα στελέχη έχουν συσχετιστεί με βελτίωση στη συχνότητα ή στη σύσταση των κενώσεων, αλλά τα αποτελέσματα διαφέρουν ανάλογα με το στέλεχος και την έκβαση που αξιολογείται.
- Λοίμωξη από Helicobacter pylori και φλεγμονώδη νοσήματα του εντέρου: Τα προβιοτικά έχουν μελετηθεί ως συμπληρωματική παρέμβαση, αλλά τα στοιχεία δεν επαρκούν για να υποστηρίξουν τη γενικευμένη χρήση τους σε αυτές τις περιπτώσεις. Δεν υποκαθιστούν την καθιερωμένη θεραπεία.
- Ειδικές κλινικές καταστάσεις: Έχουν μελετηθεί, μεταξύ άλλων, σε πρόωρα νεογνά για την πρόληψη της νεκρωτικής εντεροκολίτιδας. Η χρήση τους σε αυτόν τον πληθυσμό απαιτεί εξειδικευμένη ιατρική αξιολόγηση, καθώς η επιλογή του σκευάσματος και η ασφάλεια έχουν ιδιαίτερη σημασία.
Σύνδρομο ευερέθιστου εντέρου και προβιοτικά
Το σύνδρομο ευερέθιστου εντέρου είναι μία από τις παθήσεις για τις οποίες έχουν μελετηθεί περισσότερο τα προβιοτικά. Ορισμένες μελέτες δείχνουν ότι συγκεκριμένα προβιοτικά μπορεί να βοηθήσουν στην ανακούφιση συμπτωμάτων, όπως το φούσκωμα, τα αέρια και ο κοιλιακός πόνος.
Ωστόσο, τα αποτελέσματα δεν είναι ίδια για όλα τα προβιοτικά. Κάθε στέλεχος μικροοργανισμού μπορεί να έχει διαφορετική δράση, ενώ σημαντικό ρόλο παίζουν και η δόση και ο συνδυασμός των μικροοργανισμών.
Μέχρι σήμερα, δεν έχει βρεθεί ένα προβιοτικό που να είναι αποτελεσματικό για όλους τους ανθρώπους με σύνδρομο ευερέθιστου εντέρου.
Τα διαθέσιμα επιστημονικά στοιχεία παραμένουν περιορισμένα για τα περισσότερα προβιοτικά. Για ορισμένα στελέχη έχουν παρατηρηθεί ενδείξεις βελτίωσης των συνολικών συμπτωμάτων ή του κοιλιακού πόνου, ενώ άλλα ενδέχεται να βοηθούν στο φούσκωμα. Παρ’ όλα αυτά, δεν υπάρχουν αρκετά ισχυρά δεδομένα ώστε να γνωρίζουμε με βεβαιότητα ποια προβιοτικά είναι πιο αποτελεσματικά.
Επομένως, τα προβιοτικά μπορεί να δοκιμαστούν από ορισμένους ασθενείς, σε συνεννόηση με τον γιατρό τους. Είναι σημαντικό να αξιολογείται αν υπάρχει πραγματική βελτίωση, καθώς σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να προκαλέσουν ή να επιδεινώσουν το φούσκωμα.
Συνολικά, τα προβιοτικά αποτελούν μια πιθανή επιλογή για την αντιμετώπιση ορισμένων συμπτωμάτων, αλλά δεν θεωρούνται καθιερωμένη θεραπεία για όλους τους ασθενείς με σύνδρομο ευερέθιστου εντέρου.
Στις νέες κατευθυντήριες οδηγίες της Αμερικανικής Γαστρεντερολογικής Εταιρείας (AGA) για το Σύνδρομο Ευερέθιστου Εντέρου (Ιούλιος 2022), τα προβιοτικά απουσιάζουν από τον θεραπευτικό αλγόριθμο.
Η AGA επισημαίνει ότι η καταλληλότητα των προβιοτικών παραμένει ασαφής, εξαιτίας σοβαρών περιορισμών στη διαθέσιμη βιβλιογραφία:
-
Υψηλή ετερογένεια: Διαφορές σε στελέχη, δοσολογίες, οδούς χορήγησης και μεθοδολογικούς στόχους μεταξύ των μελετών.
-
Περιορισμένο δείγμα & παραπλανητικές μετα-αναλύσεις: Μικρός αριθμός συμμετεχόντων και λανθασμένη συγχώνευση διαφορετικών μικροβιακών στελεχών ή πληθυσμών.
-
Μικροβιακές αλληλεπιδράσεις: Τα πολυδύναμα σκευάσματα ενδέχεται να αλλάζουν συμπεριφορά λόγω των αλληλεπιδράσεων μεταξύ των στελεχών τους.
Άρα αν είμαι υγιής, χρειάζομαι και πάλι προβιοτικά;
Τα προβιοτικά ως συμπληρώματα χρησιμοποιούνται συχνά με στόχο τη διατήρηση της υγείας του εντέρου, ακόμη και από άτομα που δεν αντιμετωπίζουν κάποιο συγκεκριμένο γαστρεντερικό πρόβλημα. Ωστόσο, η καθημερινή λήψη προβιοτικών δεν είναι απαραίτητη για όλους τους υγιείς ανθρώπους, καθώς δεν υπάρχουν επαρκή επιστημονικά δεδομένα που να τεκμηριώνουν ότι η συστηματική χρήση τους προσφέρει καθολικά οφέλη μακροπρόθεσμα.
Η δράση τους εξαρτάται από τα συγκεκριμένα στελέχη που περιέχουν, ενώ τα πιθανά οφέλη μπορεί να αφορούν συγκεκριμένες καταστάσεις και όχι απαραίτητα τη γενικότερη υγεία του εντέρου. Για παράδειγμα, ορισμένα σκευάσματα έχουν μελετηθεί για την πρόληψη της διάρροιας που σχετίζεται με τη χρήση αντιβιοτικών, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι είναι αναγκαία για καθημερινή χρήση από όλους.
Για τη διατήρηση της υγείας του εντερικού μικροβιώματος, μεγαλύτερη σημασία έχει συνολικά η διατροφή και ο τρόπος ζωής. Η επαρκής πρόσληψη φυτικών ινών από φρούτα, λαχανικά, όσπρια και προϊόντα ολικής άλεσης, η ποικιλία τροφίμων και η τακτική σωματική δραστηριότητα αποτελούν βασικούς παράγοντες που υποστηρίζουν την εντερική υγεία.
Πώς επιλέγουμε ένα προβιοτικό;
Η επιλογή ενός προβιοτικού δεν θα πρέπει να γίνεται μόνο με βάση τον αριθμό των δισεκατομμυρίων μικροοργανισμών που αναγράφονται στη συσκευασία.
Σημαντικό είναι να γνωρίζουμε:
-
το γένος,
-
το είδος,
-
το συγκεκριμένο στέλεχος,
-
την ποσότητα που χορηγείται,
-
τη διάρκεια χρήσης,
-
και κυρίως αν υπάρχει κλινική τεκμηρίωση για τη συγκεκριμένη κατάσταση που θέλουμε να αντιμετωπίσουμε.
Ένα σκεύασμα με πολλά διαφορετικά στελέχη δεν είναι απαραίτητα καλύτερο από ένα σκεύασμα με ένα μόνο στέλεχος. Η αποτελεσματικότητα πρέπει να αξιολογείται με βάση τα δεδομένα για το συγκεκριμένο προϊόν ή στέλεχος και όχι απλώς από τον αριθμό των μικροοργανισμών που περιέχει.
Είναι ασφαλή τα προβιοτικά;
Για τους περισσότερους υγιείς ανθρώπους τα προβιοτικά θεωρούνται γενικά καλά ανεκτά. Υπάρχουν όμως και ομάδες ασθενών στις οποίες απαιτείται ιδιαίτερη προσοχή, όπως άτομα με σοβαρή ανοσοκαταστολή, βαριά νοσήματα ή συγκεκριμένες ιατρικές καταστάσεις.
Συμπέρασμα
Τα προβιοτικά αποτελούν ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον πεδίο της σύγχρονης ιατρικής και διατροφικής έρευνας. Η καλύτερη κατανόηση του μικροβιώματος έχει αναδείξει τον σημαντικό ρόλο που μπορεί να έχουν συγκεκριμένοι μικροοργανισμοί στη λειτουργία του εντέρου και στην αλληλεπίδρασή του με το ανοσοποιητικό και τον υπόλοιπο οργανισμό.
Παράλληλα, όμως, η σύγχρονη επιστήμη μάς οδηγεί σε μία πιο προσεκτική προσέγγιση: δεν υπάρχουν «καλά βακτήρια» που κάνουν τα πάντα.
Υπάρχουν συγκεκριμένα προβιοτικά στελέχη, σε συγκεκριμένες δόσεις, για συγκεκριμένες καταστάσεις, με διαφορετικό βαθμό επιστημονικής τεκμηρίωσης.
Γι’ αυτό και η σωστή ερώτηση δεν είναι απλώς «ποιο είναι το καλύτερο προβιοτικό;», αλλά:
«Ποιο συγκεκριμένο στέλεχος έχει αποδειχθεί ότι μπορεί να βοηθήσει στη συγκεκριμένη κατάσταση που αντιμετωπίζω;»
Βιβλιογραφία:
- Chang L, Sultan S, et al. AGA Clinical Practice Guideline on the Pharmacological Management of Irritable Bowel Syndrome With Constipation. Gastroenterology 2022 Jul;163(1):118-36.
- Corsetti M, Shin-A, Lacy BE, Cash BD, Simrén M, Schmulson MJ, Hou X, Lembo A. Bowel Disorders. Gastroenterology 2026 May;170:1261-1282.
- EFSA Panel on Dietetic Products, Nutrition and Allergies (NDA), 2010. Scientific Opinion on the substantiation of health claims related to live yoghurt cultures and improved lactose digestion (ID 1143, 2976) pursuant to Article 13(1) of Regulation (EC) No 1924/2006. EFSA Journal, 8(10), p.1763. Διαθέσιμο στο: https://doi.org/10.2903/j.efsa.2010.1763 [Πρόσβαση στις 13 Οκτωβρίου 2026].
- Newman, K.L., Lee, A.A., Singh, P., Kao, J.Y., Chey, W.D. and Higgins, P.D.R. (2026) ‘Increases in probiotic supplement use exceed microbiome-focused dietary changes in United States adults and children’, Clinical Gastroenterology and Hepatology. Published online 7 September.



